Conflict over de geldigheid van een relatiebeding bij een zzp-constructie
Een conflict over een relatiebeding kan flink in de papieren lopen, zeker als je als zzp’er werkt. Je denkt misschien dat je vrij bent om na de opdracht door te gaan, maar een opdrachtgever claimt dat je niet mag samenwerken met bepaalde klanten. Dat levert spanning op, zowel zakelijk als persoonlijk.
In dit soort situaties kan mediation een uitkomst bieden, vooral bij arbeidsmediation of familiebemiddeling als privé en werk door elkaar lopen.
Hier lees je hoe je hiermee omgaat, wat de regels zijn en wat mediation kan betekenen.
Wat is een relatiebeding?
Een relatiebeding is een afspraak in een contract die bepaalt dat je na afloop van de samenwerking geen zaken mag doen met bepaalde klanten, leveranciers of relaties van de opdrachtgever. Het doel is om de opdrachtgever te beschermen tegen klantendiefstal of concurrentie.
Bij een arbeidsovereenkomst staat dit in de wet, maar bij een zzp-contract is het een vrije afspraak.
Toch mag het beding niet onredelijk zijn. Als het te ruim of vaag is, kan een rechter het geheel of gedeeltelijk ongeldig verklaren. Dat is waar veel conflicten ontstaan: wat is nog redelijk en wat niet?
Is een relatiebeding geldig voor zelfstandigen?
Ja, een relatiebeding in een overeenkomst van opdracht is in beginsel vrij overeen te komen, maar het mag niet onredelijk zijn. Als zzp’er werk je zelfstandig, zonder werkgeversgezag, waardoor er minder wettelijke beperkingen gelden dan bij een arbeidsovereenkomst.
Toch is er wel bescherming: de redelijkheid en billijkheid (art. 6:248 BW) en een boetebeding (art. 6:91 BW) kunnen jou als zzp’er beschermen.
Een opdrachtgever kan niet zomaar een extreem ruim beding afdwingen. Een rechter beoordeelt of het beding proportioneel is en of er een zwaarwegend bedrijfsbelang is.
Zonder dat belang of met een te brede formulering, sneuvelt het beding vaak.
Grenzen: de wet en het belemmeringsverbod Waadi
De Wet allocatie arbeidskrachten door intermediairs (Waadi) speelt een grote rol, ook bij zzp’ers.
Artikel 9a Waadi verbiedt opdrachtgevers om na afloop van de opdracht belemmeringen op te leggen die het werk als zelfstandige beperken. Dit belemmeringsverbod geldt niet alleen voor uitzendkrachten, maar kan ook van toepassing zijn op een overeenkomst van opdracht. Als je onder leiding of toezicht van de klant werkt, is de Waadi vaak van toepassing. Rechtbanken oordelen regelmatig dat een relatiebeding in strijd is met de Waadi, waardoor het niet geldt. Dat is een belangrijk punt voor zzp’ers die via een intermediair werken.
Rechtspraak en praktijkvoorbeelden
De rechtspraak laat duidelijke patronen zien. Rechters matigen of vernietigen disproportionele bedingen of bedingen waarbij de opdrachtgever onvoldoende belang heeft.
Een voorbeeld is het arrest van het Gerechtshof ’s-Hertogenbosch van 1 september 2020 (ECLI:NL:GHSHE:2020:2705), waarin werd bevestigd dat de Waadi en de Uitzendrichtlijn ook van toepassing kunnen zijn op zzp’ers die via een intermediair werken. De Hoge Raad bevestigde in 2022 dat het belemmeringsverbod van de Waadi ook kan gelden bij een overeenkomst van opdracht. In de praktijk betekent dit dat een opdrachtgever niet zomaar een zzp’er kan tegenhouden om na de opdracht verder te gaan met een klant, tenzij er een zwaarwegend bedrijfsbelang is en het beding redelijk is geformuleerd.
Geldigheid bij tijdelijke en vaste contracten
Bij een arbeidsovereenkomst voor bepaalde tijd is een relatiebeding alleen geldig als er een zwaarwegend bedrijfsbelang is en dit schriftelijk en gemotiveerd is vastgelegd. Datzelfde beginsel zie je soms terug in zzp-contracten, hoewel de wettelijke beperkingen minder strikt zijn.
Als een opdrachtgever een relatiebeding wil afdwingen, moet hij kunnen uitleggen waarom dat belangrijk is.
Bij een tijdelijke opdracht zonder duidelijk belang, is de kans op ongeldigheid groot. Bij vaste contracten of langdurige samenwerkingen kan een beding wel geldig zijn, maar nog steeds moet het proportioneel zijn en niet verder gaan dan nodig.
Wanneer vervalt een relatiebeding?
Een relatiebeding kan vervallen of ongeldig worden onder bepaalde omstandigheden. Als er sprake is van een onvoorziene functiewijziging of promotie, kan het beding ‘zwaarder gaan drukken’ en vernietiging of matiging rechtvaardigen, net zoals bij een conflict over de verlofplanning tijdens de zomervakantie of feestdagen.
Ook bij ernstig verwijtbaar handelen van de opdrachtgever vervalt het beding (art. 7:653 lid 4 BW). Als de opdrachtgever bijvoorbeeld niet betaalt of de samenwerking op een onredelijke manier beëindigt, hoef je je niet aan het beding te houden. Een rechter kan het beding vernietigen bij een onbillijke benadering of als er geen zwaarwegend belang is.
Gevolgen bij overtreding van een relatiebeding
Als je een relatiebeding overtreedt, kan de opdrachtgever een boete eisen of schadevergoeding vragen. Een boetebeding moet wel redelijk zijn: een te hoge boete kan door de rechter worden gematigd of vernietigd op basis van de redelijkheid en billijkheid.
De opdrachtgever moet aantonen dat hij schade heeft geleden door de overtreding. Zonder schade is er vaak geen grond voor een boete. In mediation kunnen partijen afspraken maken over de gevolgen, bijvoorbeeld een schikking of een aangepast beding. Dit voorkomt een langdurige juridische strijd.
Relatiebeding in ZZP-contract niet altijd te handhaven
Een relatiebeding in een zzp-contract is niet altijd te handhaven, vooral niet als het te ruim is of in strijd met de Waadi.
Minder wettelijke bescherming met zzp-contract
Hieronder bespreken we enkele specifieke punten die in de praktijk spelen. Bij een zzp-contract zijn er minder wettelijke beperkingen dan bij een arbeidsovereenkomst. Dat betekent dat je zelf meer onderhandelt over de voorwaarden. Maar de rechter kijkt wel naar de redelijkheid.
Een te ruim beding zonder duidelijk belang wordt vaak ongeldig verklaard. Als zzp’er is het slim om tijdens de onderhandelingen aan te geven dat je een redelijk beding wilt, bijvoorbeeld met een beperkte duur (6-12 maanden) en een specifieke klantenkring.
Onaanvaardbaar beroep op relatiebeding
Een opdrachtgever kan een beroep doen op een relatiebeding, maar dat is niet altijd aanvaardbaar.
Als het beding te breed is of als de opdrachtgever zelf zijn verplichtingen niet nakomt, is het beroep onredelijk. In mediation kunnen partijen bespreken waarom het beding niet (volledig) geldt. Een mediator helpt om tot een praktische oplossing te komen, zoals een aangepast beding of een vergoeding voor de zzp’er.
ZZP-contract met intermediair
Als je via een intermediair werkt, is de Waadi vaak van toepassing. Het belemmeringsverbod kan dan gelden, zelfs als je een overeenkomst van opdracht hebt.
Dat betekent dat de intermediair of opdrachtgever je na afloop niet mag belemmeren om verder te werken. In een conflict over zorgverlof voor een naaste kan mediation helpen om de rollen helder te krijgen: wie is verantwoordelijk en wat mag wel en niet? Een MfN-gecertificeerd mediator kan hierbij begeleiden.
ZZP-contract blijkt in praktijk arbeidscontract
Soms blijkt een zzp-contract in de praktijk een arbeidscontract te zijn, bijvoorbeeld door leiding en toezicht.
Dan gelden de arbeidsrechtelijke regels, waaronder strengere eisen voor relatiebedingen. Als je vermoedt dat je contract als arbeidscontract moet worden gezien, is dat een reden om het beding te laten toetsen.
Boetebeding op relatiebeding zzp-contract
In mediation kun je bespreken hoe je de samenwerking wilt voortzetten of beëindigen.
Een boetebeding kan helpen om een relatiebeding af te dwingen, maar het moet wel redelijk zijn. Een te hoge boete kan worden gematigd door de rechter. Bij mediation kunnen partijen afspreken dat de boete wordt verminderd of vervalt als er een redelijke oplossing komt. Dit voorkomt dat het conflict escaleert.
Rechtspraak over relatiebeding in zzp-contract
Een mediator kan helpen om een evenwichtige schikking te vinden. De rechtspraak laat zien dat bij een conflict tussen zzp-er en opdrachtgever relatiebedingen vaak sneuvelen als ze te ruim zijn of in strijd met de Waadi.
De Hoge Raad en lagere rechters bevestigen dat het belemmeringsverbod ook bij zzp’ers kan gelden.
In mediation kun je deze rechtspraak gebruiken om tot een redelijke oplossing te komen. Een mediator helpt om de belangen van beide partijen in kaart te brengen en een praktisch resultaat te bereiken. Disclaimer: Dit artikel is informatief van aard en is geen juridisch advies.
Raadpleeg altijd een MfN-gecertificeerd mediator of juridisch adviseur voor jouw specifieke situatie. Mediationuitkomsten zijn afhankelijk van individuele omstandigheden.