Het inzetten van de 'Double Bind' theorie om communicatiestagnatie te begrijpen
Stel je voor: je zit tegenover je partner bij de mediator. Jij wilt de mediation voor de echtscheiding afronden, maar je partner blijft herhalen dat 'de relatie gered moet worden'.
Tegelijkertijd is de mediator bezig met de verdeling van de spullen. Of in een arbeidsmediation: je baas zegt 'ik wil dat je je mening geeft', maar als je het doet, word je genegeerd of afgekeurd.
Je voelt je klem. Je kunt geen kant op. Dit is communicatiestagnatie in optima forma.
Vaak zit er een psychologisch mechanisme achter dat de 'Double Bind' theorie heet. Het is een complexe val die zowel in echtscheidingen als op de werkvloer voor enorme vastlopers kan zorgen. Herken je dit gevoel van klemzitten? Dan helpt dit je begrijpen wat er écht gebeurt.
Wat is die 'Double Bind' eigenlijk?
De 'Double Bind' theorie komt oorspronkelijk uit de systeempsychologie. Het is een situatie waarin je twee (of meer) tegengestelde boodschappen krijgt.
De ene boodschap is vaak verbaal (wat er gezegd wordt), de andere non-verbaal (hoe het gezegd wordt, of wat er juist niet gezegd wordt). Het gevolg?
Wat je ook doet, je bent fout. Een klassiek voorbeeld in mediation is dit: Een vader zegt tegen zijn dochter tijdens de omgangsregeling: "Je moet altijd je mening geven." Maar als de dochter boos is en zegt dat ze het weekend bij haar moeder wil blijven, reageert de vader met teleurstelling of woede. De volgende keer houdt ze haar mond, en dan krijgt ze het verwijt dat ze niet communiceert. Ze zit klem.
Ze kan niet winnen. In mediation noemen we dit een communicatiestagnatie omdat er geen beweging meer in zit. Waarom is dit zo belangrijk om te herkennen? Omdat het mediationproces stil kan vallen als je deze dynamiek niet doorbreekt.
Partijen gaan dan ruziën over wie er gelijk heeft, in plaats van oplossingen te zoeken.
De mediator moet dan eerst de communicatie ontwarren voordat er gekeken kan worden naar de kosten van de scheiding of de verdeling van het pensioen.
Hoe de Double Bind je mediation blokkeert
De kern van de werking is dat de ontvanger van de boodschap geen uitweg ziet.
In een echtscheidingssituatie gaat het vaak mis bij de zogenaamde 'loyaliteitsconflicten'. Een kind krijgt van de ene ouder te horen: "Je mag best van je vader houden." Maar als het kind het daarna over een leuke dag met papa heeft, reageert moeder teleurgesteld. Het kind leert: praten over papa doet pijn bij moeder. Resultaat: het kind trekt zich terug. De communicatie stagneert.
In arbeidsmediation zien we dit vaak bij managers die 'autonomie' eisen van medewerkers, maar tegelijkertijd elke beslissing langs de manager moet. De medewerker krijgt de boodschap: 'Wees zelfstandig', maar bij elke stap wordt hij gecorrigeerd.
De werknemer stopt met initiatief tonen. De productiviteit daalt. De sfeer wordt slecht.
Dit zijn precies de situaties waar mediation voor bedoeld is, maar je moet de val herkennen om hem te ontmaskeren. De impact op het mediationtraject is groot. Partijen gaan langs elkaar heen praten.
De mediator ziet dat er 'niet gecommuniceerd wordt', maar de werkelijkheid is dat er te veel gecommuniceerd wordt op een manier die pijn doet. De focus verschuift van oplossingen naar overleven, zeker wanneer teveel informatie een akkoord blokkeert. En dat terwijl je waarschijnlijk bezig bent met zware onderwerpen zoals partneralimentatie of de afwikkeling van een onderneming.
De varianten van de valkuil
De Double Bind kent een paar specifieke varianten die vaak terugkomen in bemiddeling. De meest voorkomende is de 'Niet goed, wel goed' valkuil.
Je partner zegt: "Ik wil dat je gelukkig bent." Maar als jij aangeeft dat je wilt scheiden om gelukkig te worden, wordt dit gezien als een aanval.
Jij moet kiezen: of je blijft ongelukkig (en voldoet aan de eis van de relatie), of je wordt gelukkig (en breekt de relatie). Beide opties voelen als falen. Een andere variant is de 'Dubbele binding' via kinderen.
"Doe wat goed is voor de kinderen." Prima uitgangspunt. Maar wat is dat? De ene ouder vindt dat de kinderen in hetzelfde huis moeten blijven wonen, de ander vindt dat verhuizen juist goed is voor hun toekomst. Beiden claimen het 'belang van het kind'.
De ouder die kiest voor verhuizen, krijgt het etiket 'niet om de kinderen geven'.
De ouder die wil blijven, is 'niet realistisch'. De mediator moet hier de discussie verleggen naar concrete afspraken, niet naar morele oordelen.
In arbeidsmediation gaat het vaak mis met de boodschap 'pas je aan aan de bedrijfscultuur'. De werknemer krijgt de opdracht om 'authentiek' te zijn, maar wel binnen de strakke kaders van de bedrijfsregels. Als hij iets kritisch zegt, is hij 'niet een teamplayer'.
Als hij zwijgt, is hij 'niet betrokken'. Dit soort tegenstrijdige eisen zorgt voor een prijskaartje dat hoger is dan alleen een slechte sfeer; het leidt tot burn-out en langdurige uitval.
De rol van de mediator: doorbreken van de cirkel
De taak van de mediator is om de onzichtbare draden door te knippen.
Een MfN-gecertificeerd mediator is getraind om naast de inhoud (wie krijgt wat) naar de interactie (hoe praten ze) te kijken. De mediator zal de tegengestelde boodschappen benoemen. Dit heet 'spiegelen'. "Ik hoor dat u zegt dat u wilt dat uw ex-partner gelukkig wordt, maar als zij suggereert om te scheiden, reageert u met boosheid. Hoe kan dat samengaan?"
De prijs van een mediator hangt af van de complexiteit van het conflict. Een eenvoudige echtscheiding waarbij partijen het al eens zijn over de verdeling, kost vaak tussen de € 1.200 en € 1.800 totaal.
Een vechtscheiding of een complexe arbeidsmediation waarbij veel emoties en communicatiepatronen ontward moeten worden, loopt al snel op naar € 2.500 tot € 4.500.
De uurtarieven liggen meestal tussen de € 120 en € 180 exclusief BTW. De mediator helpt partijen om heldere taal te gaan spreken. In plaats van "Je moet begrijpen dat...", wordt het "Ik voel me onzeker als..." De mediator zorgt voor een veilige omgeving waarin het magisch denken ("als hij van me houdt, moet hij mijn pijn voelen") wordt vervangen door heldere afspraken.
Dit proces kost tijd. Een gemiddeld echtscheidingsmediationtraject duurt 3 tot 6 maanden, afhankelijk van de wachtlijsten en de mate van escalatie.
Praktische tips om de klem te ontwijken
Wil je zelf al signaleren of je in een Double Bind zit? Let op het gevoel van 'vastzitten'. Voel je je gefrustreerd omdat je 'alles goed probeert te doen', maar het nooit goed is?
Dan is de kans groot dat er sprake is van een communicatieval, waarbij lichaamstaal en onbewuste signalen vaak een grote rol spelen.
Probeer dan niet harder je best te doen om te voldoen, maar stel de vraag: "Wat verwacht je eigenlijk van me? Ik hoor twee dingen."
Gebruik de 'ik-boodschap' om de strijd te verlaten. In plaats van "Jij zegt altijd dat ik moet helpen, maar als ik het doe, is het niet goed", probeer: "Ik wil graag helpen, maar ik merk dat ik bang word van de kritiek die volgt. Hoe kunnen we dit anders aanpakken?" Dit haalt de angel uit de discussie.
Zoek een mediator die gespecialiseerd is in jouw situatie. Voor echtscheidingen en familiebemiddeling is een MfN-gecertificeerde mediator met expertise in scheidingsbemiddeling essentieel.
Voor arbeidsconflicten kies je iemand die ervaring heeft met organisatiepsychologie. Verdiep je ook in de rol van de advocaat-mediator en vraag altijd vooraf naar de kostenindicatie of de mogelijkheid voor een toevoeging (subsidie via de Raad voor Rechtsbijstand). De kosten voor mediation zijn vaak lager dan een juridische procedure, maar het resultaat is vaak duurzamer omdat je de communicatie herstelt in plaats van alleen een uitspraak afdwingt. Disclaimer: Dit artikel is informatief van aard en is geen juridisch advies. Raadpleeg altijd een MfN-gecertificeerd mediator of juridisch adviseur voor jouw specifieke situatie. Mediationuitkomsten zijn afhankelijk van individuele omstandigheden.